رەوتی نێودەوڵەتی بەلشەفی
بەشی توێژینەوە
International Bolshevik Tendency_IBT
دەربڕینی “ئابووری مارکسیستی” دەربڕینێکی هەڵەیە. ڕەخنەی کارل مارکس لە تیۆری “ئابووری سیاسی” سەردەمی خۆیدا، سیما کۆمەڵایەتییە بنەڕەتییەکەی “ئابووری”ی ئاشکرا کرد: بەرهەمهێنان، ئاڵوگۆڕ، نرخ، کرێ و هتد. ئابووری مارکسیستی دوور و نزیک بەشێک نییە لەو جۆرە ئابوورییە سەرەکییەی کە لە زانکۆدا دەیخوێنیت. بە پلەی یەکەم پەیوەندی بە پێکهاتنی نرخەوە نییە، هەروەها گرنگی بە پێشبینیکردنیش نادات کە یارمەتیت بدات سەرمایەکەت لە کام کارگەو پرۆژە بخەیتە کارەوە بۆ بەدەستهێنانی قازانج. ئامۆژگارییەک بەدەست ناهێنێت کە کام سیاسەتی دراو باشترینە بۆ هاندانی گەشەکردن. ئابووری مارکسیستی بابەت و ئامانجێکی جیاوازی هەیە.
شیکاری مارکس بۆ شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری – واتە “ئابووری مارکسیستی” – گەڕانێکی زانستییە بۆ بناغە و سنوورە مێژووییەکانی سەرمایەداری و چۆن پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەرهەمهێنان لەو شتانەدا دەردەکەون کە ئێمە بە شێوەیەکی ئاسایی وەک دیاردەی ئابووری هەستی پێدەکەین.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەو پێناسەیە، تێڕوانینێکی گشتی سادە بۆ ئابووریی مارکسیزم دەخەمەڕوو. بەشە سەرەکییەکانی بریتی دەبن لە: بەرهەمهێنان، بەها، نامۆبوون، ئاڵوگۆڕ، قەیرانەکان لە تیۆریدا، قەیرانەکان لە مێژوو و سۆسیالیزمدا.
بەرهەم هێنان
با لە بەرهەمهێنانەوە دەست پێبکەین، کە بریتییە لە گۆڕینی کردەیی سروشت لەلایەن مرۆڤەوە بۆ دروستکردنی شتی بەسوود بۆ مرۆڤەکانی دیکە. دەتوانین بە کۆی دروستکراوەکانمان بڵێین بەرهەمی کار، بەو پێیەی هیچ شتێک بەبێ خەرجکردنی کاری مرۆڤ دروست نابێت — تەنانەت ڕۆبۆتێک سەرەتا دەبێت دروست بکرێت و بەرنامەی بۆ دابنرێت. تواناکانمان بۆ گۆڕینی سروشت بۆ شتە بەسوودەکان، مارکس بە هێزەکانی بەرهەمهێنان ناوی دەبرد.
ئێمە بوونەوەری کۆمەڵایەتین. ئێمە پێکەوە دەژین و کار دەکەین و تەنانەت بەرهەمهێنەرێکی سەربەخۆش لە دەرەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا نییە. مارکس باسی لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەرهەمهێنان کرد، واتە شێوازی پەیوەندیمان بە یەکترەوە لە ڕێگەی ئەو شێوازەی کە بە پرۆسەی بەرهەمهێنانەوە گرێدراوین. پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەرهەمهێنان دەتوانن ئەو کایانەی چالاکیی مرۆڤیش لەخۆ بگرن کە لە پرۆسەی بەرهەمهێنانەوە گەشە دەکەن، بەڵام سەربەخۆیییەکی ڕێژەیی لێی بەدەستدەهێنن، بۆ نموونە دەوڵەت، خێزان. هەروەها بەزۆری لە سیستەمێکی خاوەندارێتی و فۆرمەکانی تری ئایدیۆلۆژیدا کە ڕەنگدانەوەی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان و بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان، بەرجەستە دەبێتەوە.
پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و هێزەکانی بەرهەمهێنان (واتە بۆچی و چۆن بەرهەم دەهێنین) بەرهەمی کار (واتە چی و چەند بەرهەم دەهێنین) لە قاڵب دەدەن. بە گشتی کارلێک دەکەن و ئەوەی مارکس ناوی لێنا شێوازی بەرهەمهێنان پێکدەهێنن. شێوازی بەرهەمهێنانی جیاواز هەیە، کە لە ڕووی مێژووییەوە بەپێی “یاساکانی جووڵە”ی تایبەتی خۆیان و ئەو کردارە مرۆڤانەی کە ئەو یاسایانەی جووڵەیان لە قاڵب داوە، پەرەدەسەنن.
لە چوارچێوەی شێوازێکی بەرهەمهێناندا، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان سەرەتا هاندەری گەشەسەندنی هێزە بەرهەمهێنەرەکانن بەڵام دواتر گەشەکردنیان ڕادەگرن. ئەم دژایەتییە، یان گرژیی پێکهاتەیی، لە نێوان هێزەکان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێناندا، شێوازی کەوتنە ململانێی چینە کۆمەڵایەتییە بنەڕەتییەکانی شێوازی بەرهەمهێنان لەگەڵ یەکتردا دادەڕێژێت.
بۆچی چین و توێژی کۆمەڵایەتی جیاواز هەیە؟ بۆچی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەرهەمهێنان سیمایەکی چینایەتی دابەشکراویان هەیە؟ با بگەڕێینەوە سەر بەرهەمی کار. دەتوانین بیکەین بە دوو بەشەوە.
کاری پێویست هەیە، کە مەبەستمان لە کۆی شت و خزمەتگوزارییە بەسوودەکانە کە تەنیا بۆ بەرهەمهێنانەوەی دانیشتووان پێویستن. بە واتایەکی تر بڕی خۆراک، جل و بەرگ، شوێنی نیشتەجێبوون، هەروەها چاودێری تەندروستی، چاودێری منداڵان و هتد.. ئەوانە پێویستییەکن بۆ ئەوەی مرۆڤەکان بتوانن بژێن. قەبارە و سیمای بەرهەمی کاری پێویست لە کۆمەڵگەیەکەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی تر جیاواز دەبێت، بەڵام هەمیشە لایەنی کەمێک هەیە، کە بە دڵنیاییەوە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر جیاوازە. ناکرێت بەرهەمهێنان بەئاستێک بێتەخوارەوە ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک دەست بە مردن بکەن.
لە دەرەوەی بەرهەمی کاری پێویست، ڕەنگە ئێمە بەرهەمی کار زیادەمان هەبێت، واتە شت و خزمەتگوزاری بەسوود کە بۆ مانەوەی بنەڕەتی ئەوانەی بەرهەم دەهێنن پێویست نین. جۆرەکەمان نزیکەی ٢٠٠ هەزار ساڵە بوونی هەیە. بەڵگەکان ئەوە پیشان دەدەن کە ئێمە بە درێژایی کاتەکە پێکەوە ژیاوین و بەرهەممان هێناوە و بۆ زۆربەی ئەو ماوەیە، هیچ بەرهەمێکی زیادە لە پێویستییەکانمان بەرهەم نەهێناوە. ئێمە ڕاوچی و کۆکەرەوە بووین کە شێوازی بەرهەمهێنانمان بەرهەمێکی لەوە کەمتریشی بەرهەمدێنا لەوەی کە پێویستمان بوو بۆ مانەوە لە ژیان.
ئەوەش دوای کۆتایی هاتنی دوایین سەردەمی سەهۆڵبەندان نزیکەی ١٢ هەزار ساڵ لەمەوبەر دەستی بە گۆڕانکاری کرد، کاتێک مرۆڤەکان لەو شوێنەی ئەمڕۆ پێی دەڵێین ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستیان کرد بە چاندن و دروێنەکردنی بەروبووم و بەخێوکردنی ئاژەڵ بۆ خۆراک. شۆڕشی کشتوکاڵی بەرهەمێکی زیادەی کارێکی بەردەوام و بەرچاوی کردە مومکین.
بوونی بەرهەمی زیادەی کار ڕێگە بە دابەشبوونی کۆمەڵایەتی دەدات لە نێوان زۆرینە، کە بەرهەم دەهێنن و کەمینەیەکی بچووک، کە لە کار بەخشراون و بەم هۆیەوە بە کاری ئەو کەسانە دەژین کە کار دەکەن. بە واتایەکی تر، بەرهەمی زیادەی کار، مەرجی ماددییە بۆ بوونی چینێکی دەسەڵاتداری ئیمتیازدار و شێوازی بەرهەمهێنانی دابەشکراوی چینایەتی.
هەر شێوازێکی بەرهەمهێنانی دابەشکراوی چینایەتی بەرهەمێکی زیادەی کاری هەیە کە لەلایەن چینی دەسەڵاتدارەوە دەستی بەسەردا دەگیرێت. ئێمە هیچ کێشەیەکمان نییە لە ناسینی ئەم دیاردەیە لە شێوازەکانی بەرهەمهێنان لە ڕابردووی دوورەوە، بۆ نموونە کۆمەڵگەی کۆیلایەتی کۆن لە یۆنان یان ڕۆما، فیۆدالیزم لە ئەوروپای سەدەی ناوەڕاستدا. زۆرێک لە ئابووریناسە بۆرژوازییەکان بە ئامادەییەوە دان بە هەموو ئەوانەدا دەنێن. بەڵام هەوڵبدە بڵێیت هەمان شت بۆ شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریش دەگونجێت وکەچی رووبەڕوی توڕەیی و دەیان هۆکاری پێچاوپێچ دەبیتەوە کە بیانوو دەهێنرێتەوە شتەکان جیاوازن. بەڵام بێگومان شتەکان لە بنەڕەتدا وەک یەکن.
جیاوازی ڕاستەقینە ئەوەیە کە بەرهەمی زیادەی کار لە سایەی سەرمایەداریدا فۆڕمی زێدەبایی کۆمەڵایەتی وەردەگرێت. ئێستا ئەوە پێویستی بە هەندێک ڕوونکردنەوە هەیە، چونکە لە کۆمەڵگە چینایەتییەکانی پێشوودا فۆڕمی باڵادەست نەبووە و لە ڕاستیدا ئەمە سەرچاوەی ئەو وەهمەیە کە سەرمایە یان تەکنەلۆجیا یان کاری مەترسیدار یان شتەکانی تر سەرچاوەی قازانجی سەرمایەدارییە.
بەها
مارکس شیکاریی خۆی بۆ شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری بە کاڵا دەستپێکرد چونکە کاڵا ئەو فۆرمە کۆمەڵایەتییە بنەڕەتییە کە بەرهەمی کار لە کۆمەڵگای ئێمەدا گریمانە دەکات. وەک هەموو ئەو شتانەی کە لەلایەن مرۆڤەکانەوە بەرهەم دەهێنرێن، بڕیارە سوودی هەبێت، بۆیە دەتوانین بڵێین بەهای بەکارهێنان یان سوودی هەیە.
بەڵام کاڵاکە لە بازاڕدا دەکڕدرێت و دەفرۆشرێت و هەر بۆیەش بەهای ئاڵوگۆڕی هەیە (واتە ئەو بڕە پارەیەی کە دەتوانێت فەرمانی پێبکات).
ئابووریناسانی بۆرژوازی پێیان وایە کە بەهای کاڵایەک کە بە سادەیی لەگەڵ نرخ یان بەهای ئاڵوگۆڕدا تێکەڵیان دەکەن، لەسەر بنەمای بەهای بەکارهێنانی دامەزراوە – یان باشتر بڵێین، خەمڵاندنی بابەتیی سوودەکەی بە بەراورد بە خواستەکان و ئەو پارەیەی کە لەبەردەستدایە واتە کڕیارەکە. یەکێک لە کێشەکانی ئەم ئارگیومێنتە ئەوەیە کە سوودمەندی وەک تایبەتمەندییەکی ئەبستراکت، هیچ بوونێکی بابەتیی و ژمارەیی نییە. سوودمەندی لە بنەڕەتدا کۆنکرێتییە و بۆ جۆرە تایبەتەکانی کاڵا دەگونجێت. ئاماژەیە بۆچۆنێتی نەک چەندایەتییەکی کاڵایەک – لە ڕاستیدا ئەوە هۆکارێکە بۆ ئەوەی خەڵک کاڵایەک بە کاڵایەکی جیاواز بگۆڕنەوە.
بۆ ئەوەی بەها لە بەهای ئاڵوگۆڕی کاڵا جیاوازەکاندا دەربڕین بدۆزێتەوە، دەبێت هەم ژمارەیی بێت (لەبەرئەوەی کاڵاکان لەگەڵ یەکتردا ئاڵوگۆڕ دەکرێن – و لەگەڵ هاوتای گشتگیر، پارە – بە بڕی دیاریکراو) و هەم “ئەبستراکشن”ێکی ڕاستەقینەی بابەتیانە (گشتییە یان واقیعێکی جیانەکراوە کە لە دەرەوەی سوبژێکتیڤی تاکەکان بوونی هەیە).
مارکس تێبینی دەکات کە کاڵاکان بەرهەمی کارن. کار کۆنکرێتییە، واتە فۆڕمی تایبەتی پەیوەست بە بەرهەمهێنانی بەها-بەکارهێنانی تایبەت وەردەگرێت. بەڵام کار، لە ڕێگەی بەشداریکردنی لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە نێوەندگیرییەکانی بازاڕ، لە هەمان کاتدا ئەبستراکت دەبێت – یان باشتر بڵێین ئەبستراکت دەکرێت یان کورت دەکرێتەوە بۆ چالاکیی بەرهەمهێنانی مرۆیی گشتگیر. سەرەڕای ئەوەش، کاری ئەبستراکت دەتوانرێت ژمارەیی بکرێت – بە شێوەیەکی گشتی، بە کاتژمێرەکان ژمارەیی دەکرێت، یان بە شێوەیەکی گشتیتر لە کاتی کارکردندا.
کاری ئەبستراکت لای مارکس مادەی کۆمەڵایەتی بەهای کاڵایەکە. کاڵا وەک شتێکی ماددی هەم بەهای بەکارهێنانە و هەم کریستاڵکردنی ماددی پێکهاتەی پەیوەندییە مرۆییەکانە لەسەر بنەمای شێوازی بەرهەمهێنان. بەهای ئەو کاتەی کاری ئەبستراکت کە لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ناسراوە (یان لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە پێویستە) دیاری دەکرێت کە پێویستە بۆ بەرهەمهێنانی.
بەهای کاڵایەک ڕاستەوخۆ وەرناگێڕێتە سەر نرخی بازاڕەکەی. نرخی کاڵاکان لە ئاستێکی جیاوازدا بە هۆکاری جۆراوجۆر دیاری دەکرێت، لەوانەش دابینکردن و خواستی ئاشنا. بەڵام نرخەکان لە دەوری لەنگەری کۆمەڵایەتی خۆیان لە بەهای کاردا دەلەرزن و لە ئاستی ماکرۆدا کۆی نرخەکان دەبێت یەکسان بن بە بەهای کۆی گشتی. ئەمە یاسای بەهایە.
ڕەنگە جۆرێک لە تێگەیشتنێکی ئینتێستیڤ لە یاسای بەهادا ئەزموون کردبێت کاتێک تووشی هەندێک بەرهەم بوویت کە بە بڕوای تۆ “نرخی زۆرە”. نرخی زیادە لە پێوەندی لەگەڵ چی؟ ئابووریی بۆرژوازی دەڵێت “لە پێوەندی لەگەڵ خەمڵاندنی تۆ بۆ سوودەکەی بۆ تۆ”، بەڵام ئەوە ئیستدلالێکی بابەتیی و لە کۆتاییدا بازنەییە کە ناتوانێت حساب بۆ ئەوە بکات کە بۆچی ڕەنگە ئەوە بۆ هەموو کەسێک ڕاست بێت. لە واقیعدا، ڕەنگە تۆ ئەو ڕاستییە هەڵبگریت کە کاتێکی کاری کەمتری مامناوەند و پێویستی کۆمەڵایەتی وەرگرتووە بۆ بەرهەمهێنانی ئەو کاڵایە بە بەراورد لەگەڵ کاڵاکان بە نرخێکی هاوشێوە.
لە هەر شوێنێک بازرگانی هەبێت، کاڵا هەیە کە خاوەنی بەهای کارە. بۆیە یاسای بەها، تا ڕادەیەک، لە هەر کۆمەڵگایەکدا کە ئاڵوگۆڕی کاڵا تێیدا هەبێت، بوونی هەیە. ئەوەی لە سەرمایەداریدا جیاوازە ئەوەیە کە بەرهەمی کار بە پلەی یەکەم شێوەی کاڵا وەردەگرێت – شتێک نییە کە لە پەراوێزی کۆمەڵگادا ڕووبدات. سەرمایەداری کۆمەڵگەیەکی بازاڕییە. یاسای بەها ڕێکخەری باڵادەستی ئابووری سەرمایەدارییە.
بۆ ئەوەی ئەمە وابێت، بۆ ئەوەی یاسای بەها یاسای بەهای سەرمایەداری بێت، ئەوە بەس نییە کە بەرهەمی کار فۆرمی کاڵا وەربگرێت. گۆڕانکارییەکی گەورەی دیکە لە شێوازی بەرهەمهێناندا دەبێت ڕووبدات: هێزی کار خۆی دەبێت ببێتە کاڵایەک کە بە کرێ لە بازاڕدا بکڕدرێت و بفرۆشرێت. بەم شێوەیە وەچەخستنەوەی چینی کرێکار بە تەواوی پەیوەستە بە کارلێکەکانی بازاڕەوە (هەروەها کاری بێ مووچەی ناوماڵ، بە تایبەت ژنان، کە بەهای نییە چونکە لە دەرەوەی پەیوەندییەکانی بازاڕ ڕوودەدات).
کار بەڕاستی چۆن بەهای زیادە دروست دەکات. وەک کاڵایەک، هێزی کار بەهایەکی هەیە و ئەو بەهایە، وەک چۆن بۆ هەر کاڵایەکی تر، بە بڕی ئەو کاتەی کاریی پێویستی کۆمەڵایەتی کە پێویستە بۆ “بەرهەمهێنانی” دیاری دەکرێت — لەم حاڵەتەدا، خۆراک، شوێنی نیشتەجێبوون، پەروەردە و… بەم شێوەیە کرێکارێک (لەگەڵ کەسانی سەر بە خۆی) پێویستی بەوەیە بتوانێت کار بکات. بەڵام دەسەڵاتی کرێکاری کاڵایەکی ناوازەیە. لە جووڵەدا، چالاکیی کرێکارییە و پێکهاتەی زیندووی پرۆسەی بەرهەمهێنانە کە بەهای زیاتر لەوەی خۆی بەهای هەیە، دروست دەکات. بەرهەمی زیادە، لە شێوەی بەهای زیادە، وەک قازانج و سوود و کرێ دەچێتە سەر سەرمایەدارەکان (ئەوان لە ڕێگەی پرۆسەی جیاوازەوە زیادە هاوبەشەکە دەکەن). لەبەر ئەوەی هێزی کار، لانیکەم لە ئاستی ماکرۆدا، بە بەهای ڕاستەقینەی خۆی پارەی بۆ دەدرێت، بەپێی یاسای بەها هیچ “کورتەگۆڕینێک” نییە – و بۆیە پێدەچێت خۆبەدەستەوەدانی بەهای زیادە نەک تەنها دادپەروەرانە بێت بەڵکو پەیوەندی بەوەوە هەیە هۆکارە ئابوورییەکان لە دەرەوەی کار. ئەمەش وەهمێکە کە خودی سیستەمەکە دروستی دەکات: سەرمایەدارەکان لە ڕاستیدا بە ئیستغلالکردنی چینی کرێکار دەژین، هەروەک چۆن هەموو چینە دەسەڵاتدارەکانی پێشوو (ئەگەرچی بە شێوەیەکی ئاشکراتر) هێزی زیادەی بەرهەمهێنەرانی ڕاستەوخۆیان خۆیان گرتووە.
نامۆبوون
مارکس پێی وابوو گۆڕینی هۆشیاریی مرۆڤ بۆ سروشت توخمێکی بنەڕەتییە بۆ ئەوەی مرۆڤبوون مانا پەیدابکات. بوونی جۆرەکانی مرۆڤایەتی، واتە پراکتیزەکردنی مرۆڤ بۆ “بابەتیکردنی” کارەکانمان لە توخمەکانی سروشتدا کاتێک پێکەوە بەرهەم دەهێنین، توخمێکی ئەبەدییە لە بارودۆخی مرۆڤدا.
نامۆبوون بەرهەمی شێوازی ڕێکخستنی بەرهەمهێنانە. تایبەتمەندییەکی هەمیشەیی بەرهەمهێنان یان بارودۆخی مرۆڤ نییە. نامۆبوون چییە؟ چی لە چی یان لە کێ نامۆیە، دوورکەوتووەتەوە یان جیاکراوەتەوە؟ وە ئەمە چ پەیوەندییەکی بە بەها و زێدەباییەوە هەیە؟
نامۆبوون لای مارکس سێ ڕەهەندی هەیە:
١- بەرهەمی کار، واتە کاری بابەتیی، بووەتە “دەرەوەی کرێکار”. مارکس بەم مەبەستە مەبەستی ئەوەیە کە بەرهەمی کار هی کەسێکی ترە جگە لە کرێکارەکە، واتە بۆتە “نامۆ” یان جیابووەوە لەو کەسەی کە دروستی کردووە.
٢- وەک چۆن بەرهەمی کار بۆ کرێکار نامۆ بووە، بە هەمان شێوەش خودی چالاکیی کرێکاری بووەتە “دەرەکی”، واتە لەلایەن کەسێکی دیکەوە بۆ بەرژەوەندی کەسێکی دیکە کۆنترۆڵ دەکرێت. کار بۆتە کاری “زۆر” یان “زۆر” و ئامرازێکە بۆ ئامانجێک (واتە مانەوە لە چوارچێوەی بارودۆخی سروشتی و کۆمەڵایەتی دوژمنکارانەدا) نەک دەربڕینی ئەوەی کە مرۆڤبوون مانای چییە. بەم مانایە کرێکار لە “بوونە جۆرییەکەی” دوورکەوتووەتەوە.
مارکس ئاماژە بەوە دەکات کە کرێکاران بە نامۆبوون لە جەوهەری مرۆیی چالاکیی هۆشیارانە و داهێنەرانە، بە شێوەیەکی پارادۆکسیکال بەدوای ئەزموونی ئاسوودەیی “مرۆڤ”دا دەگەڕێن لەو چالاکییانەی کە لەگەڵ ئاژەڵەکانی دیکەدا هاوبەشمان هەیە، بۆ نموونە خواردن، سێکس.
٣- بناغەی دوو فۆڕمی یەکەمی نامۆبوون، دوورکەوتنەوەی مرۆڤەکانە لە یەکتر. هەروەها مرۆڤی نامۆ (کرێکاری ئیستغلالکراو) لە یەکتر نامۆ دەبن، بەو پێیەی ناچارن لە بازاڕی کاردا کێبڕکێی یەکتربکەن. دابەشبوونی کۆمەڵگە بۆ چینە دژبەیەکانیش جۆرێکە لە نامۆبوون. لەم دۆخەدا جۆری تری چەوساندنەوە گەشە دەکات (نامۆبوونی مرۆڤەکانە لە یەکتر).
ئەو وێنە گشتییەی کە مارکس دەیکێشێت، بریتییە لە کۆمەڵگەیەک کە زۆرینەی ڕەهای دانیشتووان (چینی بەرهەمهێنەر) ملکەچی دەسەڵاتی هێزە کوێرە “ئابوورییەکان” (بە پلەی یەکەم یاسای بەها) و دەسەڵاتی چینی سەرمایەدارین کە تێیدا کرێکاران هیچ قسەیەکیان نییە لەسەر بارودۆخی کار و بە درێژایی ئەو کاتەی ژیانیان کە وابەستەی کارن، ڕەنگە بەدرێژایی ئەو کاتەش لە توانایاندا نەبێت پەنجە بخەنە سەر سەرچاوەی کێشەکە، لەو داماڵینەی ئینسان. پارادۆکسەکە ئەوەیە کە سەرمایەداری لە ڕووی ماددییەوە بەرهەمدارترین کۆمەڵگەیە لە مێژوودا، نامۆبوونی بەرەو ئاستێکی بێوێنە هەڵکشاندووە ئیتر لێرەوە بیر داهاتووی دونیایەکی بێ نامۆبوون دەکرێتەوە.
زێدەبایی دیارترینی کارە نامۆکانە، بەرهەمی زیادەی کار کە بە بەها دەربڕدراوە، لەلایەن خاوەن ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوە دەستی بەسەردا گیراوە. قازانجی سەرمایەداری کە بە بەها پێناسەدەکرێت واتە ئیستغلالکردنی چینی کرێکار، پرۆسەیەک کە ڕەگ و ڕیشەی لە چالاکیی خۆ نامۆکردنی بەرهەمهێنەرانی ڕاستەوخۆدا هەیە لە ژێر بارودۆخێکدا کە تێیدا ناچارن هێزی کاری خۆیان بفرۆشن.
ئارگومێنتەکەی مارکس کاریگەریی دیکەی هەیە. هەموو بەهایەک لە ژێر سایەی سەرمایەداریدا بەشدارە لە پێکهاتەی کاری ئەبستراکتدا کە کاری نامۆیە. “جیهانی کاڵاکان” کە بە شێوەیەکی ماددی دەربڕی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی سەرمایەداریە. چینی کرێکار بە جیهانێک دەورە دراوە کە لە دروستکردنی خۆیەتی، بەڵام نە لە ژێر کۆنترۆڵیدایە و نە لە بەرژەوەندی خۆیدایە. ئێمە لە ڕێگەی ئەو شتانەی کە لە بازاڕدا دەیکڕین، بە یەکەوە گرێدراوین و پارە بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو لایەنەکانی ژیانمان داگیر دەکات. کۆمان دەکاتەوە بەڵام لە هەمان کاتدا دێتە نێوانمانەوە.
بەرهەمهێنان شوێنی ئیستغلال و نامۆبوونە. هەر لەم کایەیەی ژیانی کۆمەڵایەتیدایە کە ململانێی چینایەتی بە ڕوونیترین شێوە دەخرێتە ڕوو. سەرمایەدارەکان لە ڕێگەی خاوەندارێتی و کۆنترۆڵکردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوە دەسەڵاتی چینایەتی خۆیان بەسەر کرێکاراندا دەسەپێنن وە کرێکاران بە پلەی جیاواز لە هۆشیاری چینایەتی رووبەڕویان دەبنەوە. بۆ نموونە لە ڕێگەی مانگرتن، داگیرکردنی کارگە و تەنانەت بەرخۆدانی بچووکی ڕۆژانەی وەکو نانخواردن، پاراستنی هاوکاران، پشوودانی درێژخایەن و هتد.
ئالوگوڕ
لە کایەی بەرهەمهێناندایە بەها دروست دەبێت. بەڵام زێدەبای لە شێوەی قازانجی پارەدا، وەک نرخی پارە کە دەدرێت بۆ بەهای کاڵاکان لە بواری ئاڵوگۆڕدا کەناسراوە بە بازاڕ. لە کاتێکدا کایەی ئاڵوگۆڕکردن لە کایەی بەرهەمهێنانەوە گەشە دەکات و بە شێوەیەکی ئۆرگانیک پێوەی بەستراوەتەوە، لە هەمانکاتدا دوو بواری جیاوازن و فۆڕمی ئایدیۆلۆژی جیاوازی هۆشیاری دروست دەکەن.
ئاڵوگۆڕکردن کایەی “هاوتاکان”ە – کاڵا جیاوازەکان، کە بەهاکانیان لە ڕێگەی یاسای بەهاوە بچووک دەکرێنەوە بۆ بڕی جیاوازی کاتی کاری ئەبستراکت، سەرەڕای جیاوازی بەهای بەکارهێنانیان، هاوتای یەکترن. کایەی ئاڵوگۆڕ، ئەو شوێنەیە کە پرەنسیپەکانی ئازادی و یەکسانی دەربڕین دەدۆزنەوە. مارکس نکۆڵی لەوە نەکرد کە سەرمایەداری ئەم بنەمایانە بەرەوپێش دەبات؛ ئینکاری ئەوە بە مانای نەتوانینی ڕوونکردنەوەیەکی ماتریالیستی بۆ سەرهەڵدانی مێژوویی خۆیان پێشکەش بکەن. بە پێچەوانەوە مارکس لەوە تێگەیشت کە چۆن یاسای بەها مەیلێک (نزعة) بەرەو یەکسانی و ڕزگاربوون لە سەپاندنی نایەکسانی “نائابووری” دروست دەکات.
فەرمانە ئایدیۆلۆژییە باڵادەستەکانی سەرمایەداری لە پەیوەندییەکانی بازاڕەوە وەرگیراون. سەرمایەداری خۆی لەسەر بنەمای بازاڕ پێناسە دەکات و هەر لەوێشەوە کۆمەڵگە رەنگڕێژ دەکات بە یاساکانی بازاڕ، واتە ئەوە لە بیر دەکات کە خۆی شێوازێکی بەرهەمهێنانە. سەرمایەدارەکان بەڕاستی پێیان وایە کە قازانجەکانیان لە کایەی ئاڵوگۆڕکردندا، “دادپەروەرانە و بێغەل و غەشەوە لە ڕێگەی وەبەرهێنان و ماندووبوونی خۆیانەوە بەدەست دێت. ئەگەر ئەوان لە بواری بەرهەمهێنانی کاڵادا بن، ئەوا هەندێک هۆشیارییان هەیە بۆ ڕۆڵی کرێکارەکانیان، بەڵام ئەو هۆشیارییە تا ڕادەیەکی زۆر نەرێنییە، واتە لە دیدی ئەواندا کرێکارەکانیان وەک بەشە بێمتمانە و بێزارکەری پرۆسەکە سەیر دەکەن. ئەوەی تێناگەن، ئەوەی بەڕاستی ناتوانن لێی تێبگەن، ئەوەیە کە چینی کرێکار تاکە بەشی زیندوون واتە تاکە بنەمای قازانجەکانیانە، چونکە قازانجیان جگە لە هێزی زیادە هیچی تر نییە.
ئامانجی سەرمایەداران لەخۆیدا چەوسانەوەی چینی کرێکار نییە بەڵکو بەدواداچوونە بۆ قازانج. بە تایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییەی کە زێدەبایی ئامانجێکی هاوبەشی سەرانسەری ئابووری سەرمایەدارییە (لەگەڵ ئەو سەرمایەیەی کە هیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە بەرهەمهێنانەوە نییە)، چینی سەرمایەدار خۆی وەک چینێکی چەوسێنەر نابینێت. بەڵکو وا خۆی نمایش دەکات کە چینێکە لە رێی موجازەفە، داهێنان، “دروستکەردنی هەلی کار” یان هەرشتێکی تری قارەمانانەوە خۆی بنیاتناوە. ئەمە بیرکردنەوەیە بە هەمان شێوەی باوباپیرانی فیۆداڵی کەخۆیان پێیان وابوو لەلایەن خوداوە دەستنیشانکراون، بۆیە دەکرێت ئەمە پێشکەوتن بێت.
بەڵام بۆرژوازی چینێکی دابەشکراوە. سەرمایەدارەکان لە هەموو کەرتێکدا کێبڕکێ لەگەڵ یەکتر دەکەن و سەرمایە – وەک پارە – دەتوانێت لە کەرتێکەوە بۆ کەرتێکی دیکە بگوازرێتەوە بۆ ئەوەی بەدوای ڕێژەیەکی بەرزتری قازانجدا بگەڕێت. کێبڕکێی سەرمایەکان، لە چوارچێوەی دوژمنایەتی سروشتی سەرمایە بەرامبەر بە کرێکاران، ڕێگایەک بۆ سەرمایەداری دادەنێت کە قەیراناوییە و چەقبەستوویی ئابوری و خەمۆکی دروست دەکات.
قەیرانەکان لە تیۆریدا
قەیرانەکان شێوەی خوڵگەیی وەردەگرن (واتە لە خولەکانی گەشەو وەستاندا لە ماوەی مامناوەنددا) ئەمەش رەنگدانەوەی دەبێت لەسەر سیستمەکە. دەتوانین بڵێین سیستەمەکە لە قەیراندایە: ئەویش مێژووییە. بۆ ئەوەی لە قەیرانەکان تێبگەین، پێویستە لەوبارەوە بگەڕێینەوە بۆ مارکس.
با بگەڕێینەوە سەر کاڵا کە دەتوانرێت بەهاکەی دابەش بکرێت بۆ سێ پێکهاتە، c + v + s، .
C سەرمایەی بەردەوام: (constant capital)
ئاماژەیە بۆ بەهای هەموو ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و توخمەکانی تر کە کاری بەرهەمداری پێویسنە بۆ دروستکردنی بەها.
V سەرمایەی گۆڕاو: (variable capital)
ئاماژەیە بۆ بەهای کرێی کرێکارانی بەرهەمدار.
S زێدەبایی: (surplus value)
ئاماژەیە بۆ بەهای بەرهەمی زیادە.
بەها لە بەرهەمهێناندا دروست دەبێت بەڵام لە ڕێگەی میکانیزمی جۆراوجۆرەوە دابەش دەکرێت بۆ سەرمایەی بێ بەرهەم لە ڕیکلام، گواستنەوە، دەوڵەت و دارایی. دەتوانرێت هەموو بەها لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا سەر بە یەکێک لە سێ پۆلەکە بناسرێت.
مارکس سەرمایەی نەگۆڕ وەک مردوو (یان ڕابردوو) وە سەرمایەی گۆڕاوی وەک کاری “زیندوو” ناساند. ئەو بەهایەی کە سەرمایەی نەگۆڕ بەشداری لە کاڵاکەدا دەکات جێگیرە (هەر لێرەوەیە “نەگۆڕە”)، بەڵام کاری زیندوو کە کاریگەری لەسەر گواستنەوەی بەهای سەرمایەی بەردەوام (نەگۆڕ) بۆ سەر کاڵاکە بەهای نوێ دروست دەکات هەم بە جێگرتنەوەی بەهای هێزی کار و هەم بە بەرهەمهێنانی زێدەبایی (کە سەرمایەدارەکان یان بۆ بەکارهێنان یان وەبەرهێنانەوە لە بەرهەمهێنانی فراوانکراودا بەکاری دەهێنن). هێزی کار خوێنی ژیانی سیستمە.
کێبڕکێی نێوان سەرمایەداران، هەروەها دژایەتییەکانی نێوان سەرمایەدار و کرێکاران، سەرمایەدارەکان بەرەو زۆرترین قازانج دەبات بە دابەزاندنی تێچووی بەرهەمهێنان لە ڕێگەی تەکنەلۆژیای پاشەکەوتکردنی کار و جێگرتنەوەیان. بۆ نموونە بە ئۆتۆماتیکیکردن، کۆمپیوتەر، تەکنیکە کاراترەکان و هتد. بە واتایەکی تر، سەرمایەداری مەیلی کەمکردنەوەی ڕۆڵی کرێکاری زیندووی هەیە لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا.
ئەمە لە خۆیەوە شتێکی باش دەبێت، بەو پێیەی ئەم پەرەسەندنەی هێزە بەرهەمهێنەرەکان بنەمای کارکردنی کەمتر دادەنێت کە لە نێوان هەمان ژمارەی خەڵکدا دابەش بکرێت. بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخە کۆمەڵایەتییە نامۆکانی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، بە مانای قەیران و بێکاری و ئیستغلالکردنی زیاتر دێت.
لە ڕاستیدا بەلای (مارکس) ەوە دەتوانرێت ئیستغلالکردنی کار بپێورێت: ڕێژەی بەهای زیادە (s/v) بە ڕێژەی ئیستغلالیش ناسراوە، بەو پێیەی ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە چەندە زێدەبایی بەرهەمدێت بە بەراورد بە سەرمایەی گۆڕاو (کرێی کرێکارانی بەرهەمدار).
دەستکردن بە جێگررتنەوەی کرێکار بە ئامێر لە سەرمایەداریدا کێشەیەکی دیکەی قووڵتر دروست دەکات، کێشەیەک کە ڕەنگدانەوەی سیمایەکی تادێت ناعەقڵانی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانە. وەبەرهێنان لە تەکنەلۆژیا و بەرزبوونەوەی “پێکهاتەی تەکنیکی سەرمایە” ڕێژەیەکی گۆڕاو لە دابەشبوونی بەهای کاڵاکەدا بەدەست دەهێنێت، چونکە “C” قورسایی زیاتری خۆی دەگرێتە ئەستۆ. مەیلێک هەیە بۆ ئەوەی کە مارکس ناوی بردووە بە پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە ( Organic Composition of Capital)، c/(v+s) بەرزبێتەوە. دەتوانین بیر لە OCC بکەینەوە کە باڵابونی کاری “مردوو” وە لە ئامێرەکان و شتەکانی تردا بەسەر کاری “زیندوو”دا.
گرنگە ئەوە بزانین کە پێکهاتەی ئۆرگانیکی بەرز (OCC) بۆ کۆمپانیای تاکەکەس جیاوازە لەگەڵ ئابوورییەکە بە گشتی.
سەرمایەداران بە ڕاستەوخۆ سوودی کرێکارەکانی خۆیان وەرناگرن. لە بەرهەمهێنانەوە پرۆسەیەک هەیە کە وادەکات ئەو کۆمپانیایانەی تەکنەلۆژیای زیاتریان بەکارهێناوە (یانی پێکهاتەی ئۆرگانیکیان بەرزترە)، بەشێکی زیاتری سوودە گشتییەکە بەدەست بهێنن.
بەم هۆیەش، هۆکاری سەرەکییە بۆ ئەوەی کۆمپانیاکان پارە بخەنە تەکنەلۆژیای نوێ کە کەمتر کرێکار پێویست دەکات.
ئەم کێشەیە لە ئاستی گشتی ئابووری (ماکرۆ)دا دروست دەبێت.
ئەگەر هەموو شتێک وەک خۆی بمێنێتەوە، بەرزبوونەوەی پێکهاتەی ئۆرگانیک (OCC) وادەکات ڕێژەی قازانج بە شێوەیەکی گشتی دابەزێت.
ئەم ڕێژەی قازانجە بریتییە لە: سوود (زیادەبایی) / (سەرمایەی بەردەوام + سەرمایەی گۆڕاو) یانی بڕی سوودەکە بە بەراورد لەگەڵ سەرجەم پارەیەی سەرمایەدارەکە خەرجی کردووە.
هەرچەندە زیادبوونی سوودی کرێکاران دەتوانێت قازانج بەرز بکاتەوە، بەڵام بە گشتی ئابووری بەرەو دابەزینی ڕێژەی قازانج دەڕوات.
ئەمە کێشەیەکی گەورەیە، چونکە ڕێژەی قازانج ئەو هێزەیە کە وادەکات سەرمایەداران وەبەرهێنان بکەن.
ئەگەر ڕێژەی قازانج دابەزێت، سەرمایەداران کەمتر وەبەرهێنان دەکەن لە بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە.
لەبری ئەوە، یان پارەکەیان دەخەنە کاروباری نا بەرهەمهێن (کە هیچ بەرهەمێکی نوێ دروست ناکات)، یان پارەکەیان دادەنیشن و چاوەڕێی باشتربوون دەکەن.
کەمبوونەوەی وەبەرهێنان کاریگەرییەکی زنجیرەیی هەیە:
• دەبێتە هۆی دەرکردنی کرێکاران (لەکارخستن)
• زۆر کۆمپانیا دەکەون و دادەخرێن
• چونکە کرێکاران کەمتر دەتوانن کاڵا و خزمەتگوزاری بکڕن.
لە ئەنجامدا، بەشێک لە سەرمایەی بەردەوام (ماشێن، کارگە…) بەهای خۆی لەدەست دەدات. ئەمەش وادەکات پێکهاتەی ئۆرگانیک (OCC) دابەزێت.
کاتێک ئەمە ڕوودەدات، ڕێژەی قازانج دەست دەکات بە بەرزبوونەوە و سەرمایەداران دووبارە وەبەرهێنان دەکەن.
بە گشتی، ئەم پرۆسەیە هۆکاری سەرەکیی بازنەی بەرز و دابەزین (boom and bust)ـە کە هەموو ئابووریناسان دەیناسن.
قەیرانە خولییەکان بە شێوەیەکی گشتی ئەو شتانەن کە ئێمە پێی دەڵێین پاشەکشە یان وەستان، هەرچەندە دەتوانن گرژبوونی توندتر (واتە کەساد) خێراتر بکەن بەپێی ئەوەی کە چۆن پەیوەندییان بە ڕەوتە درێژخایەنەکانەوە هەیە لە ڕێژەی قازانج و پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە. خولەکان لەگەڵ هەردوو ماوەی درێژخایەنی فراوانبوون و دابەزین بوونیان هەیە.
سیستەمەکە بۆ ئەوەی خۆی نەخنکێنێت و نەوەستێت، هەوڵ دەدات چەند ڕێگەیەک بەکاربهێنێت کە مارکس پێی دەڵێت “هێزە دژەکارەکان” (countervailing tendencies).
نموونەی ئەم ڕێگانە:
• وەبەرهێنان لە وڵاتانی تر
• زیادکردنی بەرهەمهێنانی کرێکاران بەبێ کڕینی ماشێنی نوێ (بۆ نموونە: درێژکردنەوەی کاتژمێری کار)
• کەمکردنەوەی بەهای سەرمایەی بەردەوام (بە فرۆشتنی زۆر هەرزان یان داخستنی کۆمپانیاکان لە کاتی قەیراندا)
بەڵام ئەم چارەسەریانە سنووردارن.
بە گشتی، ڕێژەی قازانج بەردەوام دادەبەزێت و قەیرانەکان خراپتر دەبن. لە ئەنجامدا سیستەمەکە خاو دەبێتەوە و بەردەوام پارەی زیاتر دەچێتە ناو کاروباری نا بەرهەمهێن هەندێک جار تەواو ساختە و ساختەکاری.
قەیرانەکان لە مێژوودا
شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لە چارەکی کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمەوە لە دۆخێکی داکشانی مێژووییدایە. ئەوە بەو مانایە نییە کە سیستەمەکە بە درێژایی کاتەکە لە قەیرانی تونددا بووە. بە پێچەوانەوە قۆناغەکانی گەشەکردن و فراوانبوونی چڕ و پڕی هێزە بەرهەمهێنەرەکان هەبووە. بەڵام ئەو گەشەکردنە بە تێچووی گەورە هاتۆتە ئاراوە کە بەهۆی ناعەقڵانییەتی سیستەمی سەرمایەدارییەوە دروست بووە. بە وەلانانی پرسی ئاشکرای کاریگەرییەکان لەسەر ژینگەی سروشتی، ئەو گەشەکردنەی کە سەرمایەداری توانیویەتی بەدەستی بهێنێت، بە وێرانکارییەکی بەرفراوان بووەتە مومکین.
با بگەڕێینەوە سەر جیاوازییەکە لە نێوان قەیرانەکانی کورتخایەن (Recession) و قەیرانەکانی درێژخایەن (Depression).
• Recession (قەیرانی کورتخایەن): ئەو دابەزینانەی مامناوەندی بازنەیی کە لە ماوەی چەند ساڵێکدا چارەسەر دەبن. ئابووریناسانی سەرمایەداری بەم ناوە ناویان دەبەن ئەو دابەزینانەی GDP کە بۆ ماوەی لانیکەم دوو چارەکی ساڵێک بەردەوام دەبێت، بەڵام زۆرترین چەند ساڵێک دەخایەنێت.
• Depression (قەیرانی گەورە و درێژخایەن): قەیرانەکانی توندتر، کەمتر ڕوودەدەن و زۆر درێژترن. پێش گرانییە گەورەکەی ساڵانی ١٩٣٠، هەموو دابەزینێکیان پێ دەگوت “depression”. ئێستا بەو قەیرانانە دەڵێن کە زیاتر لە سێ ساڵ بەردەوام دەبن یان GDP بە ڕێژەی ١٠٪ یان زیاتر دابەزێت.
ئابووریناسی مارکیستی مایکڵ ڕۆبێرتس لە کتێبەکەی بە ناوی “The Long Depression”، بە باشی ڕوونی کردووەتەوە کە مێژووی ئەم قەیرانە گەورانە چۆن بووە، بە بەکارهێنانی تیۆری بەها (value theory).
مایکڵ ڕۆبێرتس دەڵێت: جیاوازییەکەی ئابووریناسانی سەرمایەداری کێشەیەکی گەورەی هەیە، چونکە گرنگیی ئەوە نادات کە چەند کات دەخایەنێت بۆ گەڕانەوەی ئابووری. قەیرانەکانی Depression دەتوانن ١٠ ساڵ یان زیاتر بخایەنن بۆ گەڕانەوەی ئاسایی، بەڵام Recession زۆر خێراتر چارەسەر دەبن.
بەم بیرکردنەوەیەوە، مایکڵ ڕۆبێرتس سێ قەیرانی گەورە (Depression) لە مێژووی سەرمایەداری جیهانیدا دیاری دەکات:
• ١٨٧٣ – ١٨٩٧
• ١٩٢٩ – ١٩٣٩
• ٢٠٠٨ – ؟ (هێشتا بەردەوامە)
لە ناوەندی هەر یەکێک لەم قەیرانە گەورانەدا، بەرزبونەوە و دابەزین هەبووە (واتە ماوەیەک گەشە و قەیرانی کورتخایەن)، بەڵام بە گشتی گەشەی ئابووری لە ئاستی خوارەوە بووە بە بەراورد لەگەڵ ماوەی پێش قەیرانەکە.
لە نێوان ئەم قەیرانە گەورانەدا، گەشەی ئابووری بەهێزتر و باشتر بووە.
ڕۆبێرتس بە وردی دەڵێت: ئەو گۆڕانکارییانەی کە لە ڕێژەی سوود (زیادەبایی)، پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە و ڕێژەی قازانج دا ڕوودەدەن — کە مارکس باسی کردووە — زۆر بەهێزن بۆ تێگەیشتن لە مێژووی ڕاستەقینەی قەیرانەکانی سەرمایەداری.
ئەم قەیرانانە دەتوانرێت بە هۆکارێکی جیاواز دەست پێ بکەن، وەک دڵەڕاوکێی دارایی، بڵقی کاڵاکان، کارەساتی سروشتی و هەروەها قەیرانی تەندروستی گشتی (وەک کۆڤید).
زۆرێکمان قەیرانی گەورەی ساڵانی ١٩٣٠ دەزانین. لیبڕاڵەکان دەڵێن سیاسەتەکانی کینز (سیاسەتەکانی ڕۆزڤێلت) ئابووریان دەرهێنا لە قەیران. بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە قەیرانی گەورەی ١٩٣٠ بە بەکارهێنانی پیشەسازی بۆ جەنگی جیهانی دووەم کۆتایی هات.
هەروەها، بنەمای گەشەی دوای جەنگی جیهانی دووەم ئەوە بوو کە زۆرێکی زۆری سەرمایەی فیزیکی لە جەنگدا وێران بوو. بە تایبەت هەموو پیشەسازییەکانی ئەوروپای ڕۆژئاوا بە شێوەیەکی گەورە وێران بوون. ئەمەش وایکرد پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە بە شێوەیەکی گەورە دابەزێت.
لە کۆتایی چلەکانی سەدەی ڕابردوودا ئەمریکا ٥٠%ی بەرهەمی پیشەسازی جیهانی بەرهەمدەهێنا. سێ دەیەی دواتریش بەهۆی باڵادەستی ئیمپریالیزمی ئەمریکاوە لە قاڵب درا، لە گرتنە بەری سیاسەتێکی تردا ڕێگە بە ڕکابەرەکانی دا لە ئەڵمانیا و ژاپۆن بۆ چاکبوونەوە و گەشەکردن – بە شێوەیەکی بەرچاو بەهۆی حیساباتی جیۆسیاسی لە چوارچێوەی شەڕی سارد لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەتدا.
بووژانەوەی دوای جەنگی دووەمی جیهانی لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا کۆتایی هات. بوژانەوەی ئابووری دوای خراپیی ئابووری و جەنگی دووەمی جیهانی پەیوەست بوو بە بوژانەوەی ڕێژەی قازانج، هەرچەندە ئەمەی دووەمیان لە ڕاستیدا لە ساڵانی ١٩٥٠دا دەستی بە دابەزینێکی پلە بە پلەکرد. ئەوە دابەزینی ڕێژەی قازانج بوو لە ماوەی دە ساڵ یان دە ساڵ و نیوێکی داهاتوودا کە زەمینەی بۆ ناڕەحەتی ساڵانی حەفتاکان دانا. مۆرای سمیس- Murray Smith- لە چاپی دووەمی کتێبە باشەکەیدا بەناوی Invisible Leviathan ، سەیری بەشدارییە تیۆری و ئەزموونییەکانی ئابووریناسانی مارکسیست (بە خۆشیەوە) دەکات سەبارەت بە ئابووری ئەمریکا لە ساڵانی ١٩٥٠ وە تا ئەمڕۆ. سمیس نیشانی دەدات کە چۆن بەرزبوونەوەی OCC بووە هۆی دابەزینێکی گەورەی ڕێژەی قازانج لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ و هەشتاکاندا.
ڕێژەی قازانج لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ساڵی ٢٠٠٧ بەرزبووەوە، واتە تەنها پێش “پاشکەوتنی گەورە” کە لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستی پێکرد. وەک سمیس ئاماژەی پێدەکات، بەرزبوونەوەی ڕێژەی قازانج (کە بە بەکارهێنانی پێوەرە فەرمییەکان حیسابی بۆ کراوە) لە ماوەی ئەو چارەک سەدەیەدا نەک تەنها لەسەر بنەمای بەرزبوونەوەی ڕێژەی بەهای زیادە بووە (ئەمە قۆناغێکی هێرشی نیولیبراڵ بوو بۆ سەر چینی کرێکار) بەڵکو لەسەر بنەمای ئەوەش بووە تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر قازانجی خەیاڵی – سەرمایە زیاتر و زیاتر هەڵهات بۆ ناو وۆڵ ستریت و مامەڵە داراییەکانی ئاڵۆزی و دابڕان لە “ئابووری ڕاستەقینە”.
بەم شێوەیە ئەو بچووکبوونەوەیەی کە لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستی پێکرد لە ئاستێکی تاڕادەیەک نزمدا لە ڕووی ڕاستەقینەوە دەستی پێکرد، بە کەرتی دارایی ئاوساو، قەرزی گشتی و تایبەت (واتە داواکاری لەسەر بەهای داهاتوو) و ئەو قازانجە خەیاڵیانەی کە بەستراوەتەوە بەو قەرزەوە. لەو حاڵەتەدا، ئەوە تەقینی بڵقی خانووبەرە بوو لە ئەمریکا، کە بنەمای خانووی کارتۆنی بە سەرمایەی خەیاڵی کە بوو بەهۆکاری داڕمانی ئابووری.
سمیس ئاماژە بەوە دەکات “کە قەیرانی سەرمایەداری جیهانی کە لە ساڵی ٢٠٠٧-٠٨ سەریهەڵدا، دەگەڕێتەوە بۆ کێشە بەردەوامەکانی قازانجکردنی سەرمایەی بەرهەمدار، ئەم کێشانە لە ڕیشەی دیاردەی ‘داراییکردن’ و قەیرانەکانی قەرزدان کە ئێستا سیستەمی جیهانی ناسەقامگیر دەکات .” هەروەها دەڵێت: ” ئەستەمە قەیرانی ئابووری جیهانی بەبێ هێرشی زۆر دڕندانەتر بۆ سەر کرێکاران لەلایەن سەرمایەوە تێپەڕێنرێت وەک لەوانەی کە تایبەتمەندی سەردەمی نیولیبراڵی پێش ٢٠٠٨ بوون.”
سۆسیالیزم
ئێمە ئەمڕۆ لە ناوەڕاستی قەیرانێکی گەورەی جیهانیداین. تەنانەت پێش قەیرانی کۆرۆناش، پێدەچێت لە چوارچێوەی دابەزینی بەرفراوانتردا بەرەو خوارتر بڕۆین. ئەو دابەزینە ئێستا واقیعێکە: دەیان ملیۆن کەس لە کارەکانیان بێبەشکران. وەڵامی حکومەتەکان بۆ ئەو قەیرانە کە بە تایبەتی لە ئەمریکادا بەرچاو کەوتووە، ڕزگارکردنی کۆمپانیاکان بووە و پشتیوانییەکی کەم بۆ کرێکاران. دەوڵەتە سەرمایەدارەکان کەرتی دارایی بەهێزتر دەکەن لەکاتێکدا قەرزەکان کۆدەکەنەوە، ئەمەش زەمینە بۆ شەپۆلێکی دڕندەتر لە هێرشکردنە سەر چینی کرێکار دادەڕێژێت، سەرەڕای ئەو قسە و باسانەی ئێستا ( تاڕادەیەکی زۆر بەتاڵن) سەبارەت بە گرنگیدان بە خەڵک. ئێمە نەک ئاسۆی “مامەڵەی نوێ” (“سەوز” یان شتێکی تر)، بەڵکو لەبەردەم بێکاریی بەکۆمەڵ و سیاسەتی austerity-دەستگرتنەوە دەڕۆین.
هەموو ئەمانە مانای چییە؟ چی دەکات بۆ ئەوەی یارمەتیدەرمان بێت لە تێگەیشتن و بەرەنگاربوونەوەی سەرمایەداری؟ چی دەکات بۆ داڕشتنی شەڕی سۆسیالیزم؟
“ئابووری” مارکسیستی یارمەتیمان دەدات لە دژایەتییەکانی سەرمایەداری و بناغەکەی لە ئیستغلالکردن و نەوەی قەیرانەکانی تێبگەین. بەڵام سیستەمەکە بە سادەیی لەسەر خۆی ناڕوخێت. سەرمایەداری هەمیشە ڕێگایەک بۆ دەربازبوون لە قەیران دەدۆزێتەوە، تەنانەت لە کاتێکدا ئەو قەیرانانە توندتر دەبن. ڕێگایەکی دەربازبوون دەدۆزێتەوە بە لەڕێگەی ئیستغلالکردنی کرێکارانەوە، بە بەکارهێنانی دەوڵەت بۆ گواستنەوەی سامان لە چینی کرێکارەوە بۆ چینی سەرمایەداری (لەوانەش چینە مشەخۆرەکانی سەرمایەی دارایی، بیمە و هتد)، بە بردنە پێشەوەی شەڕی بازرگانی و… لە کۆتاییدا شەڕکردن بە چەک.
بەڵام مارکسیزم هاوکارمانە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی ڕزگاربوون لە سەرمایەداری. کلیلەکە چینی کرێکاری نێودەوڵەتییە. مارکسیستەکان هەوڵ دەدەن تێگەیشتنی ئێمە لە سەرمایەداری کەڵک وەربگرن بۆ یارمەتیدان لە بنیاتنانی حیزبێکی شۆڕشگێڕ کە بتوانێت پشتیوانی لە چینی کرێکاردا بەدەست بهێنێت و پەروەردەی بکات لە ئەرکە مێژووییەکەیدا کە گۆڕینی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە بە سۆسیالیزم.
https://bolshevik.org/statements/ibt_20201019_marxist_economics.html
